阿尔梅勒弗洛拉迪国际园艺博览会及后续开发项目丨荷兰阿尔梅勒丨MVRDV,ZUS,DP6等

Nu de Floriade, straks een ecologische stadswijk

Een demontabel paviljoen van natuurlijke materialen

De Floriade: van parkontwikkeling tot stedenbouw

Het Floriadeontwerp van MVRDV

Dit e-zine staat volledig in het teken van de Floriade, de internationale tuinbouwtentoonstelling die het komend half jaar in Almere te bezoeken is. We tonen beelden van het ontwerp door MVRDV, nemen een kijkje bij de Duitse inzending en laten de totstandkoming van The Natural Pavillion zien.

Over het bestaansrecht van ’s lands enige wereldtentoonstelling zijn de meningen al meer dan dertig jaar verdeeld. Vooral de belofte dat het evenement een katalysator is voor stedelijke en landschappelijke ontwikkeling staat ter discussie. Dat was al in 2002 toen na de Floriade in de Haarlemmermeer niets tastbaars achterbleef. Het gold ook voor de Venlose editie van 2012: ondanks grote woorden is het oude Floriadeterrein niets meer dan een alledaags kantorenpark.

Ook over de Almeerse editie, volgens de ontwerpers van MVRDV en de gemeente Almere het startschot voor de bouw van een groene en duurzame stadswijk, bestaan grote twijfels. In een voor ons papieren nummer beschreef journalist Edwin Lucas in 2020 de bezwaren in de Almeerse gemeenteraad. Zoals die van Jesse Luijendijk, fractievoorzitter van de Partij voor de Dieren: ‘Natuurlijk ben ik voor een groene en duurzame stad, maar het huidige plan roept te veel twijfels op. Waarom is gekozen voor het Weerwatereiland, de enige echt groene plek in de stad? Er zijn nu al plannen om het aantal woningen op te schroeven om de kosten terug te verdienen. Dat staat haaks op de gestelde ambities.’

Na de opening op 14 april zwol de kritiek aan. Architectuurcriticus Kirsten Hannema vraagt zich af hoe geloofwaardig de hoge duurzaamheidambities nog zijn, nu blijkt dat de eerste gebouwen ‘gewoon’ van beton zijn gebouwd.

Ook over de betekenis voor de vakgebieden stedenbouw en landschapsarchitectuur, is al jaren discussie. In 2005 schreef ik als beginnend redacteur over nut en noodzaak van de tuinbouwtentoonstelling. Aanleiding toen was het terugtrekken van vier gemeenten voor de editie van 2012, waardoor Venlo als enige overgebleven kandidaat de organisatie in de schoot geworpen kreeg. In dat stuk noemde landschapsarchitect Michael van Gessel de meeste Floriades ‘landschapsarchitectonische wanprestaties’. ‘Het is vaak een rommeltje, een kakofonie van losse elementen die de basisstructuur overwoekeren. Ze stralen geen rust uit, ik word er visueel misselijk.’

En toch, ondanks de bakken kritiek, ondanks de aanhoudende twijfels, blijft de wereldtentoonstelling elke tien jaar terugkeren. In het stuk uit 2005 legt Michiel den Ruijter, Floriadekenner en ontwerper van de Zoetermeerse editie, uit waarom. ‘Het is het ontwerpinstrument om een plek beter te maken, om met iets tijdelijks iets moois voor altijd te creëren.’

Dat vindt ook Winy Maas, de bedenker van de Almeerse Floriade. In een gesprek dat ik voor dit e-zine met hem had, noemt hij de tuinbouwexpositie ‘een fantastisch hulpmiddel voor stedenbouw’.

Het ontwerp voor de zevende tuinbouwexpositie Floriade stoelt op een door MVRDV ontworpen bomen- en plantenbibliotheek. Het is een strak raster waarin op alfabetische volgorde bomen, heesters, planten, bloemen en knolgewassen zijn gesorteerd. In dit hedendaagse arboretum liggen de kavels waar ruim 400 exposanten uit binnen- en buitenland de laatste tuinbouwinnovaties tonen en experimenteren met duurzame en natuurinclusieve vormen van stedenbouw en architectuur.

Dat laatste is geen toeval, want op het tentoonstellingsterrein moet na de Floriade de ‘gezonde, energie-producerende en ecologische’ stadswijk Hortus verrijzen. De wijk moet volgens MVRDV ‘de groene tegenhanger worden van het stenige stadscentrum aan de overzijde van het Weerwater’. In Hortus fungeert het arboretumraster als stedenbouwkundig plan, als een fijnmazig weefsel van kleine en groene straatjes. De vele bomen en planten hebben een sleutelrol in het functioneren van de groene wijk – het leveren van zuurstof, de opname van CO2, koeling en biodiversiteit.

Rondom de bomen- en plantenbibliotheek ligt een boulevard. Waar de boulevard de watergang kruist die het terrein in tweeën splitst, liggen bruggen van cementloos beton. De landschapsarchitecten van ZUS ontwierpen de openbare ruimte. MVRDV tekende voor de blikvanger van het terrein: de 43,5 hoge woontoren Flores, die gesierd wordt door een kleurrijk gevelkunstwerk van Arttenders en de Vlaamse kunstenaar Alex Verhaest.

Floriade

Almere

MVRDV

ZUS (openbare ruimte), diverse architecten, Niek Roozen en Christiaan Pfeiffer (beplanting)

gemeente Almere, Nederlandse Tuinbouwraad (NTR)

Amvest, Dura Vermeer

60 ha

2012 – 2022

2020 – 2022

Landschapsarchitect Niek Roozen was ooit betrokken bij het ontwerp van de Floriade in de Haarlemmermeer en is in Almere verantwoordelijk voor de aanplant van 40 duizend heesters, 200 duizend vaste planten en één miljoen bloembollen. Samen met basisschoolleerlingen plant hij biologische tulpenbollen in het zogenoemde ‘ecodistrict’ aan de zuidkant van het Floriadeterrein.

De rijksoverheid maakt op de Floriade goede sier met The Natural Pavilion. Het is een door DP6 ontworpen, bijna volledig circulair paviljoen van biobased materialen dat ook nog eens volledig demontabel is en dus op een andere plek kan worden opgebouwd. In deze film vertelt landschapsontwerper Nico Wissing over de inrichting van de buitenruimte.

Rotterdam 1960

De eerste editie van de wereldtuinbouwtentoonstelling was in Rotterdam. Het evenement wordt aangegrepen om het Zocherpark op te knappen. Ook wordt de Euromast gebouwd, nog altijd een landmark voor de havenstad.

Ontwerp: gemeente Rotterdam (Jac. Kleiboer)

Amsterdam 1972

Ook in de beide Amsterdamse edities staat parkontwikkeling centraal. In 1972 vindt de Floriade plaats in wat nu het Amstel- en Beatrixpark is. Voor het terreinontwerp worden restmaterialen hergebruikt, zoals resthoutrollen en bielzen.

Ontwerp: gemeente Amsterdam

Amsterdam 1982

De editie van 1982 vindt plaats aan de Gaasperplas. Het parkontwerp wordt gekenmerkt door een ‘spaghettistructuur’ aan paden, waarbinnen kleine percelen liggen. De ontwerpers willen een contrast creëren tussen het geborgen tentoonstellingsterrein en de uitgestrekte plas.

Ontwerp: gemeente Amsterdam (J.W. van der Meeren)

Zoetermeer 1992

Voor het eerst wordt de Floriade gezien als aanjager van een stedenbouwkundige ontwikkeling. Het plan valt op door de geometrische opzet – als basis voor de latere wijk Rokkeveen – en is dus een breuk met de grillige en kronkelige vormen uit de tuinkunst.

Ontwerp: Michiel den Ruijter

Haarlemmermeer 2002

De editie van 2002 in de Haarlemmermeer kent enkele grote ingrepen, zoals Big Spotters Hill en een enorm zonnedak. Ondanks de nieuwe verbindingen met het stedelijk gebied rondom de polder, ligt het Floriadeterrein er tegenwoordig wat vervallen bij. Het expositieterrein een tweede leven geven werkt beter als de Floriade in de stad ligt.

Ontwerp: Niek Roozen Landscapes

Venlo 2012

Deze Floriade is onderdeel van Klavertje 4, een innovatief en duurzaam bedrijvengebied in wording. Het idee is dat het tentoonstellingsterrein na afloop dienstdoet als een ‘landschappelijk ingepast kantorenpark’. Het ontwerp valt op door de combinatie van harde en industriële materialen en de rijke beplanting.

Ontwerp: Arcadis

expositietuin

Floriadeterrein, Almere

Gesellschaft für Markeninszenierung, gtp2 Architekten, studio grüngrau Landschaftsarchitektur

Federaal ministerie van Voedsel en Landbouw

2.000 m2

2021 – 2022

Onder de naam Biotopia toont de Duitse inzending voor de Almeerse Floriade tal van ideeën en concepten voor een groene en duurzame ontwikkeling van stedelijke gebieden. In de tuin staan maar liefst 3.000 vaste planten, 200 houtgewassen en 300 klimplanten. Opvallend is de watertuin. Niet alleen relevant vanuit ecologisch oogpunt maar ook voor wateropvang en verkoeling. Het kubistisch vormgegeven paviljoen – waarin zich lichte tentoonstellingsruimtes bevinden – bestaat uit houten balken, afkomstig uit duurzaam beheerde bossen. Schaduw en beschutting komen van 70 begroeide trellischermen en op het groene dak van het paviljoen is plek voor de teelt van groente en fruit.

Zes vragen aan … Winy Maas

Hoe was het om een Floriade te ontwerpen?

‘Even voor de duidelijkheid: wij hebben geen Floriade ontworpen, maar een stadswijk, genaamd Hortus. Deze wijk staat stedenbouwkundig voor alles waarover deze Floriade naar ons idee moet gaan, namelijk duurzame en groene verstedelijking. Wij hebben dit vertaald in een arboretum, een bibliotheek van planten en bomen, waarin de rijkdom van de natuur categorisch is geordend. Die ordening is het uitgangspunt voor de woningbouw die hier komt. Een woning in de sectie ‘berk’ bijvoorbeeld wordt bij voorkeur van berkenhout gebouwd. De Floriade is de komende maanden te gast in dit arboretum.’

U bent niet verantwoordelijk voor de wc-gebouwen, de verschillende paviljoens, de restaurants of de kassen?

‘Nee, al had ik dat graag gewild. Want dan had ik het thema van de groene stad veel extremer doorgevoerd. Met dakparken en met paviljoens die uiting geven aan de stad van de toekomst. Ik had kunstenaars en filmmakers ingeschakeld om samen met het publiek de vergroening van onze steden op een veel fundamenteler niveau te verkennen. Maar goed, dan zet je de pet van curator op.’

Liggen dergelijke ambities niet te ver af van de doelen die de Nederlandse Tuinbouwraad heeft met de Floriade, namelijk het tonen van innovaties in de tuinbouwsector?

‘Ik heb altijd het idee gehad dat de NTR het thema van groene verstedelijking omarmde. Maar deze editie is al jaren omgeven door spanningen – vanwege politieke belemmeringen, mislukte aanbestedingen, financiële strubbelingen. Dan sneuvelen de mooiste onderdelen, raken ambities en plannen uit zicht. Wij wilden dat 600 woningen nu al bewoond waren, zodat bezoekers kunnen zien hoe natuurinclusief bouwen er in werkelijkheid uitziet. Ik had gehoopt op kaswoningen, zodat ze na de Floriade zouden blijven staan.’

En dat die Flores Toren, toch de blikvanger, niet van beton was gebouwd. Ik bedoel: zo blijft het idee van de groenste stadswijk niet lang overeind.

‘Schandalig vind ik dat. Dit had houtbouw moeten zijn, met groene gevels. Maar daar is niks van terechtgekomen.’

U had daar geen grip op?

‘Ik heb aangegeven dat de aanbesteding, waar maar één partij op intekende, opnieuw moest – je wil plannen op zijn minst met elkaar vergelijken. Maar door de druk en de vele spanningen is toch doorgezet. Door zijn monopoliepositie kon de ontwikkelaar zijn gang gaan.’

Gelooft u nog wel in het idee dat de Floriade een fijne katalysator is om een gebiedsontwikkeling op gang te helpen?

‘Absoluut. Ik denk dat de Floriade een geweldig hulpmiddel is voor stedenbouw. Maar dan moet je zo’n project niet sec als evenement beschouwen. Natuurlijk is ticketverkoop belangrijk, net als de bijdrage van de NTR. Maar de businesscase moet gezien worden als een grote publieke investering in de leefomgeving. De waardeontwikkeling op lange termijn, het vergezicht van een fijne en duurzame woonwijk, maakt dergelijke bedragen dan een stuk legitiemer.’

het Floriadeterrein toen en nu

Dit tweeluik is afkomstig uit het project ‘Almere Walden – een ideale stad’ van publicist JaapJan Berg en fotograaf Ralph Kämena. De foto’s maken deel uit van het beeldessay dat Kämena sinds 2014 maakt van de transformatie van het Almeerse Floriadeterrein. Het toont de landschappelijke kwaliteiten en de sporen van de geschiedenis van de plek. In zijn tekstbijdragen reflecteert Berg op de waarde en betekenis van de ideale stad Almere – in het licht van de wereldtuinbouwtentoonstelling. Dit tweeluik is een voorproefje, in het papieren