华沙皇家浴场公园内的岛屿宫丨波兰华沙丨蒂尔曼·冯·加默伦,多米尼克·梅林等

Pałac na Wyspie, widok od strony Stawu Południowego, fot. Henryk Poddębski, przed 1936 r.

Perła warszawskiego klasycyzmu: Pałac na Wyspie w Łazienkach Królewskich

Mateusz Markowski

Żaden z warszawskich pałaców nie przetrwał II wojny światowej bez uszczerbku. Te, które ocalały, zostały doszczętnie obrabowane. Po wojnie podjęto decyzję o odbudowie prawie wszystkich pałaców, często jednak odtwarzano tylko ich elewacje, przystosowując wnętrza do nowych celów. Jedne są dziś muzeami, inne służą celom wystawienniczym, a wiele z nich odbudowano na siedziby urzędów i stowarzyszeń. Pałace w Warszawie miał nie tylko król. Bogata szlachta i zamożne rodziny też budowały swoje rezydencje, wznosząc przepiękne budowle prezentujące rozmaite style architektoniczne. Jedną z najbardziej niezwykłych i najpiękniejszych rezydencji jest perła warszawskiego klasycyzmu – Pałac na Wyspie w Łazienkach Królewskich.

Pierwotnie był to barokowy pawilon Łaźni, zbudowany według projektu Tylmana z Gameren w latach 1683–1689 dla marszałka wielkiego koronnego Stanisława Herakliusza Lubomirskiego.

Pawilon został przebudowany na życzenie króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w stylu klasycystycznym, według projektu Dominika Merliniego. Autorami dekoracji malarskiej i rzeźbiarskiej byli m.in. Marcello Bacciarelli i Jan Bogumił Plersch.

Pałac na Wyspie na pocz. XX w.

Pałac był od 1775 roku letnią rezydencją króla. W lecie, od 1784 roku, w sali jadalnej odbywały się organizowane przez władcę obiady czwartkowe. Wszelkie większe przyjęcia, zwłaszcza tańce i bale, organizowano w sali balowej. Na piętrze budynku znajdowały się apartamenty Stanisława Augusta Poniatowskiego. Przy pałacu zbudowano też kaplicę.

Po śmierci ostatniego z królów polskich pałac stał się własnością księcia Józefa Poniatowskiego i jego siostry księżnej Marii Teresy Poniatowskiej. W 1817 roku Łazienki wraz z pałacem zostały sprzedane carowi Aleksandrowi I. W 1846 roku przebudowano zachodni pawilon, w wyniku czego powstała cerkiew św. Aleksandra Newskiego. W dwudziestoleciu międzywojennym był, wraz z parkiem, własnością Państwowych Zbiorów Sztuki.

Jesienią 1944 roku sprzęty znajdujące się w pałacu zostały wywiezione przez stacjonujących w nim Niemców do III Rzeszy. Po upadku powstania warszawskiego Niemcy oblali wnętrza pałacu Na Wyspie benzyną i podpalili. Pożar zniszczył najstarsze i najcenniejsze pomieszczenia – pokój kąpielowy wyłożony holenderskimi płytkami ceramicznymi, wnętrze pochodzące z XVII w. z pierwotnej wersji pałacu projektu Tylmana z Gameren, oraz Salę Salomona, gdzie zniszczeniu uległy malowidła Marcello Bacciarellego. W ścianach spalonego budynku Niemcy nawiercili setki otworów na dynamit, jednak nie wysadzili zrujnowanego pałacu w powietrze.

Pałac po spaleniu przez Niemców w 1944 roku oraz obecnie.

Pałac w roku 1920 i 2022.

Rok ok. 1910 i 2022, wschodni fragment pałacu.

Trudną i żmudną odbudowę pałacu, pod kierownictwem architekta Jana Dąbrowskiego, rozpoczęto tuż po zakończeniu wojny, a zakończono w 1965 roku. Bogate wnętrze zostało zrekonstruowane, nie odtworzono jednakże kilku wartościowych malowideł. Nie odbudowano też cerkwii.

Pałac na Wyspie w Łazienkach Królewskich został włączony w charakterze oddziału do Muzeum Narodowego, a od roku 1995 jest samodzielną instytucją. W latach 2012–2015 prowadzono w pałacu prace renowacyjne. Wzmocniono wtedy m.in. zapadające się tarasy nad stawem, wbijając w dno 150 dębowych pali. Położono też nowe blaszane pokrycie dachu, wymieniono wszystkie instalacje oraz poddano konserwacji rzeźby znajdujące się na attykach. Remont objął wszystkie pomieszczenia zabytku, m.in. w Sali Balowej odsłonięto XVII-wieczne malowidła Jana Bogumiła Plerscha.

Pałac podczas okupacji i obecnie.

Rok 1935 i 2022.

Łazienka Stanisława Herakliusza Lubomirskiego proj. Tylmana z Gameren, widok od północy.

Pałac w roku 1875.

Pałac w roku 1885.

Pałac w roku 1900.

Pałac w roku 1910.

Lata 1910-1915, fragment Pałacu na Wyspie. Fot. Album starej Warszawy i jej okolic.

Czerwiec 1923 roku, rumuńska para królewska podczas wizyty w Warszawie. Fotografia wykonana została przed wejściem do Pałacu Łazienkowskiego. Od lewej, siedzą: prezydentowa Maria Wojciechowska, król Rumunii Ferdynand I, prezydent Stanisław Wojciechowski, królowa Maria i marszałek Józef Piłsudski.

Rok 1924, galeria łącząca pałac z kaplicą.

Pałac zimą w roku 1930.

Pałac na Wyspie, fasada północna, przed 1939 r.

Pałac na Wyspie, widok od strony Stawu Południowego, fot. Henryk Poddębski, przed 1936 r.

Cerkiew św. Aleksandra Newskiego, nieodbudowana po wojennych zniszczeniach.

Lata 30. XX w.

Pałac na Wyspie z lotu ptaka, po 1935 r.

Listopad 1941 roku.

Pałac w roku 1942.

Lata okupacji.

1945 rok, „Przygotowany do wysadzenia w powietrze (widoczne otwory na założenie materiału wybuchowego) Pałac na Wodzie w Łazienkach” – zdjęcie pochodzi z tygodnika Stolica nr 03 (1206) 17.01.1971

Rzeźba tancerki rozbita przez pocisk.

Widok ogólny na mury spalonego pałacu, lata powojenne.

Zniszczona elewacja południowa po wykonaniu robót murarskich w 1945 r.

Zawalenie się ściany podczas odbudowy.

Odbudowa sklepienia sali balowej.

Widok z amfiteatru, rok ok. 1950 i 2022. W oddali trwa odbudowa pałacu.

Rzeźba Herkulesa nad kominkiem w sali balowej, rok 1943.

Gabinet, rok 1926.

Sala Kąpielowa pałacu, rok 1875.

1926 rok, widok z sali recepcyjnej tzw. sali Salomona na rotundę i park Łazienkowski.

Sala Salomona, fot. Henryk Poddębski, przed 1936 r.

1943 rok, wnętrze „sali Salomona”. Widoczny obraz Marcello Baciarellego.

Sala Marmurowa, rok 1926.

Gabinet Królewski na pierwszym piętrze, fot. Photo-Plat, przed 1936 r.

Sala Salomona, rok 1892.

Sypialnia Królewska, 1926 r.

Uczestnicy balu w Sali Balowej, czerwiec 1937 r.

Wnętrze sypialni króla, rok 1847.

Widoczne na elewacji ślady uszkodzeń powstałych podczas II wojny światowej.

Temat: Perła warszawskiego klasycyzmu: Pałac na Wyspie w Łazienkach Królewskich

Mateusz Markowski

Miłośnik i pasjonat architektury, urbanistyki i zabytków. Absolwent gospodarki przestrzennej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Od kilku lat prowadzi na Facebooku i Instagramie fanpage "Blizny Poznania", który zyskuje sporą popularność. Niedawno założył fanpage o podobnej tematyce - "Blizny Warszawy", gdzie pokazuje przykłady renowacji zabytków, zmian w przestrzeni miejskiej i tworzy zestawienia PRZED/PO. Mateusz, w kręgu bliskich osób znany jako Kosik, jest duszą towarzystwa i kocha dobrą zabawę.